Evropski revizorski sud, institucija EU zadužena za kontrolu trošenja evropskog novca i procjenu da li programi daju rezultat, provjeravao je koliko je Evropska komisija bila efikasna u finansiranju mjera za jačanje nuklearne bezbjednosti u zemljama van Unije. Revizija je obuhvatila projekte u Jermeniji, Iranu, Kirgistanu, Tadžikistanu, Ukrajini i Uzbekistanu, a zaključak je da EU i dalje ima važnu ulogu u toj oblasti, ali da projekte često prate kašnjenja, viši troškovi od planiranih i nedostatak ažurne strategije, jasnih prioriteta i boljeg nadzora.
U praksi, riječ je o evropskoj podršci mjerama koje treba da smanje nuklearne rizike u državama van EU — od obuke kadrova i tehničke pomoći, do nabavke opreme, unapređenja infrastrukture i sanacionih radova. Evropski revizorski sud navodi da je EU od 2014. izdvojila oko 600 miliona eura bespovratnih sredstava, dok je odobren i zajam od 300 miliona eura za bezbjednosna unapređenja nuklearnih elektrana u Ukrajini.
Revizori ne osporavaju značaj same politike. Naprotiv, poručuju da Evropska komisija ostaje važan međunarodni akter u nuklearnoj bezbjednosti i da je pomogla realizaciju velikog broja aktivnosti, uključujući i složene projekte. Problem je, međutim, u tome što su se rezultati često pojavljivali kasnije nego što je planirano, a pojedini projekti koštali više nego što je prvobitno predviđeno. Uz to, za dio aktivnosti i dalje ostaje otvoreno pitanje dugoročne održivosti.
Pročitajte još:
- Madrid kao mjesto za obuku AP1000 operatera: replika komandne sale za buduću flotu u Evropi
- Hrvatska: predstavljen Prijedlog zakona o razvoju nuklearne energije u civilne svrhe
- Crna Gora utvrdila prioritete za očuvanje Jadrana do 2036.
Jedna od glavnih zamjerki odnosi se na to što EU, prema nalazu revizora, nema dovoljno sveobuhvatnu i ažurnu strategiju — postoji novac i postoji djelovanje, ali ne i dovoljno jasno definisan okvir koji bi precizno odredio gdje evropska podrška daje najveći efekat, koje ciljeve tačno treba postići i kojim instrumentima to raditi.
Drugi problem tiče se izbora projekata. Sud navodi da su finansirane aktivnosti uglavnom odgovarale stvarnim potrebama, ali da prijedlozi iz država van EU nisu birani kroz dovoljno transparentan postupak. Nije bilo jasnog bodovanja ni rangiranja, pa je, prema ocjeni revizora, teško dokazati da je evropski novac uvijek završavao tamo gdje je mogao da donese najveću korist. U izvještaju se dodatno navodi da su neke aktivnosti u Centralnoj Aziji i Iranu, iako povezane sa konkretnim bezbjednosnim rizicima, bile oblikovane i širim geopolitičkim razlozima.
Posebno su se kao slaba tačka pokazali veliki infrastrukturni i sanacioni projekti. Upravo su oni najčešće bilježili kašnjenja i rast troškova. Revizori ocjenjuju da to dijelom proizlazi iz same složenosti takvih radova, ali ukazuju i na finansijske manjkove i izostanak dovoljno jakih podsticaja da se projekti sprovode efikasnije.
Poruka izvještaja je da je evropska podrška važna i potrebna, ali da će njen učinak biti veći samo ako Evropska komisija preciznije postavlja prioritete, transparentnije bira projekte i strože prati kako se novac troši. Upravo zato revizori svoje preporuke vezuju i za pripremu novog instrumenta za nuklearnu bezbjednosnu saradnju za period 2028–2034.