Ujedinjene nacije objavile su temu obilježavanja Međunarodnog dana očuvanja ozonskog omotača za 2026. godinu – Globalna akcija za hladniju planetu – kojom se slavi Montrealski protokol i deset godina od usvajanja njegovog Kigalijskog amandmana.
Ovogodišnja tema ističe da je Montrealski protokol, kroz politiku zasnovanu na nauci, univerzalno učešće država, doslijednu primjenu propisa i finansiranje, pokazao da međunarodna saradnja može donijeti konkretne rezultate. Sporazum nije samo zaustavio oštećenje ozonskog omotača, već je pomogao zemljama i industrijama da pređu na bezbjednije i održivije tehnologije, ne usporavajući pritom ekonomski razvoj, navode iz Ujedinjenih nacija.
Ozonska rupa iznad Antarktika pokazuje dugoročan trend oporavka, iako se njena veličina iz godine u godinu razlikuje zbog atmosferskih prilika. Rekordna površina zabilježena je 2006. godine, kada je ozonska rupa dostigla oko 29,5 miliona kvadratnih kilometara. U 2025. godini njen najveći dnevni obim iznosio je 22,86 miliona kvadratnih kilometara, što je oko 23 odsto manje nego 2006. godine. Kada se posmatra prosječna površina tokom glavnog perioda ozonske rupe, od 7. septembra do 13. oktobra 2025. godine, iznosila je 18,71 milion kvadratnih kilometara, što je bila peta najmanja prosječna površina od 1992. godine.
NASA (Nacionalna uprava za aeronautiku i svemir ) i NOAA (Nacionalna uprava za okeane i atmosferu) navode da je smanjenje posljedica dugoročnog pada koncentracije supstanci koje oštećuju ozonski omotač, nakon primjene Montrealskog protokola. Ipak, naučnici naglašavaju da oporavak još nije završen i da se očekuje da će ozonski omotač dostići nivoe slične onima iz 1980-ih tek tokom druge polovine ovog vijeka.
Pročitajte još:
- Istekao rok za dostavu planova obnove prirode u EU: Organizacije traže konkretne mjere
- EU predlaže novu zimsku zabranu ribolova u Biskajskom zalivu zbog zaštite delfina
- UNEP: Prelazak 1,5°C je sve izvjesniji, ali borba protiv klimatskih promjena mora da se nastavi
Naučni dokazi o oštećenju ozonskog omotača doveli su do usvajanja Bečke konvencije 22. marta 1985, koju je tada potpisalo 28 zemalja. Dvije godine kasnije, u septembru 1987, uslijedio je Montrealski protokol o supstancama koje oštećuju ozonski omotač, sa ciljem postepenog eliminisanja štetnih hemikalija poput hlorofluorougljenika (CFC), halona, ugljen-tetrahlorida i drugih halogenovanih jedinjenja. Generalna skupština UN je 1994. proglasila 16. septembar Međunarodnim danom očuvanja ozonskog omotača, dok su Bečka konvencija i Montrealski protokol 16. septembra 2009. postali prvi ugovori u istoriji UN sa univerzalnom ratifikacijom.
Deset godina od Kigalija
Poseban fokus ovogodišnje kampanje je na Kigalijskom amandmanu, usaglašenom 15. oktobra 2016. godine u glavnom gradu Ruande, na 28. sastanku strana Protokola. Amandman je proširio djelokrug sporazuma uvođenjem postepenog globalnog smanjenja upotrebe hidrofluorougljenika (HFC) – supstanci koje ne oštećuju ozonski omotač, ali predstavljaju snažne gasove sa efektom staklene bašte.
Kako navode iz Ujedinjenih nacija, tokom protekle decenije, Kigalijski amandman je pokazao kako se klimatski i razvojni ciljevi mogu ostvariti istovremeno – kroz podsticanje energetski efikasnih rashladnih tehnologija, jačanje industrijskih kapaciteta zemalja u razvoju i podršku inovacijama u sektoru hlađenja i klimatizacije.
Energetski portal