Zajednički glas 47 organizacija civilnog društva sa Zapadnog Balkana, ujedinjenih u apelu vladama regiona, jasno poručuje: planovi za izgradnju novih gasovoda i gasnih elektrana neće donijeti realnu alternativu ruskom gasu – naprotiv, produžiće zavisnost regiona od uvoza fosilnih goriva i povećati potrošnju gasa.
Kako navode u zajedničkom saopštenju, umjesto da služe kao most ka energetskoj tranziciji, ovi projekti kreiraju gasnu zamku – umrežavanje koje vodi ka većoj, a ne manjoj upotrebi prirodnog gasa na Zapadnom Balkanu.
Posljednjih godina, projekti poput interkonektora Grčka–Sjeverna Makedonija, LNG terminala u Crnoj Gori i Albaniji, kao i južne gasne interkonekcije između Hrvatske i Bosne i Hercegovine, dobijaju snažnu podršku iz Sjedinjenih Američkih Država.
Na ovogodišnjem Samitu Inicijative tri mora u Dubrovniku najavljeno je potpisivanje sporazuma upravo o gasnoj poveznici Hrvatska–BiH, dok je najavljeni američko-crnogorski sporazum o LNG terminalu u Baru već naišao na oštro protivljenje lokalnog stanovništva i civilnog sektora.
– Planove za dalji razvoj gasne infrastrukture u našem regionu ne prate analize opravdanosti investicija, koje bi uzele u obzir kako trenutno stanje u vezi sa ograničenom dostupnošću gasa i nepredvidivost cijena, tako i buduće trendove. Ako razmotrimo potrebno vrijeme da se nova gasna infrastruktura razvije, kao i politike i finansijske instrumente koji sve više otežavaju korišćenje fosilnih goriva, naš region ima priliku da izbjegne zamku velike zavisnosti od gasa u koju je EU svojevremeno upala. To se može postići fokusom na dalji razvoj kapaciteta obnovljivih izvora energije (sunce, vjetar), dopunjenih hidroelektranama, kao i oslanjanjem na moderne tehnologije u oblasti grijanja (i hlađenja) i daljim unapređenjem energetske efikasnosti (smanjenjem potrošnje energije i gubitaka) – rekao je Ognjan Pantić iz Beogradske otvorene škole.
Pročitajte još:
- U Hrvatskoj predstavljen plan ulaganja vrijedan 650 miliona eura iz EU ETS sredstava
- Sjeverna Makedonija: MEMO započeo registraciju učesnika za unutardnevno tržište
- Industrijsko zagađenje u Srbiji: Da li novi zakon štiti zdravlje građana ili zagađivače?
U poređenju sa EU, ekonomije Zapadnog Balkana imaju nisku ili nikakvu zavisnost od gasa. Uprkos smanjenju potrošnje, gas je 2024. godine činio preko 20 odsto raspoložive energije u EU. Na Zapadnom Balkanu, ekonomije sa najvećom zavisnošću od gasa bile su Srbija (14 odsto) i Sjeverna Makedonija (12 odsto). U Bosni i Hercegovini gas čini manje od tri odsto ukupne energije, dok Albanija, Crna Gora i Kosovo* nisu povezani na međunarodnu gasnu infrastrukturu, navedeno je u saopštenju Beogradske otvorene škole.
Međutim, većina vlada Zapadnog Balkana aktivno planira gasovode, elektrane i LNG terminale koji bi, zajedno, mogli utrostručiti potrošnju gasa iz 2023. godine. Ovo bi, prema zajedničkom saopštenju, ili dovelo ekonomije u neisplativu zavisnost od uvoza gasa, ili bi na kraju postala infrastruktura bez upotrebne vrijednosti.
Srbija takođe nastavlja širenje gasne mreže – u februaru je potpisala sporazum sa Azerbejdžanom o gasnoj elektrani od 500 MW u Nišu, a planira i izgradnju nove gasne elektrane u Novom Sadu.
– Usred još jedne krize fosilnih goriva, nevjerovatno je da vlade i dalje planiraju nove gasovode i elektrane na gas. Oni bi koštali milijarde, čak i prije uključivanja troškova gasa, i vjerovatno bi završili kao neiskorišćena ili loše isplativa infrastruktura, ili bi morali biti subvencionisi od poreskih obveznika. Planiranje i izgradnja bi u većini slučajeva trajali i do deset godina, prekasno da bi zamijenili ruski gas, a region nema ni novca ni vremena za ovako skupe greške – rekla je Pipa Galop iz CEE Bankwatch Network.
Organizacije pozivaju vlade regiona da se fokusiraju na solarne i vjetroelektrane, uz podršku postojećih hidroelektrana i jakih mrežnih interkonekcija za proizvodnju električne energije, kao i na toplotne pumpe, geotermalnu energiju i korišćenje ambijentalne ili otpadne toplote za grijanje i hlađenje. Takođe se poziva na jačanje mjera energetske efikasnosti i elektrifikaciju sektora grijanja i transporta.
Analiza je sprovedena u okviru projekta Navigator Zelene agende koji sufinansira Evropska unija. Projekat sprovodi Beogradska otvorena škola u saradnji sa šest regionalnih partnera: Udruženjem Arhus centar, organizacijom Eko-Tim, organizacijom Eco-Z, Centrom za istraživanje i informisanje o životnoj sredini Eko-svest, organizacijom za zaštitu i očuvanje prirode u Albaniji i mrežom CEE Bankwatch.
* Ovaj naziv ne prejudicira status Kosova i u skladu je sa Rezolucijom Savjeta bezbjednosti Ujedinjenih nacija 1244, kao i sa mišljenjem Međunarodnog suda pravde o Deklaraciji nezavisnosti Kosova.
Energetski portal