Hemikalije su neizostavan dio savremenog života, ali njihova bezbjedna upotreba predstavlja jedan od najvećih izazova u oblasti zaštite zdravlja ljudi i životne sredine. Iako je Srbija u velikoj mjeri uskladila zakonodavstvo s evropskim propisima, brojni problemi i dalje opterećuju sistem – od nedovoljne institucionalne koordinacije do nedovoljne kontrole proizvoda koji sadrže opasne supstance. O tome koliko smo zaista zaštićeni od štetnih hemikalija, šta za Srbiju znači ratifikacija Minamata konvencije o živi i koje su ključne preporuke za unapređenje sistema, razgovarali smo sa Jasminkom Ranđelović, magistrom biohemije i programskom menadžerkom organizacije Alternativa za bezbjednije hemikalije – ALHem.
Kada govorimo o upravljanju hemikalijama, gdje se danas nalazi Srbija u odnosu na evropske standarde i šta biste izdvojili kao glavna uska grla sistema?
– Srbija, kao država-kandidat za članstvo u Evropskoj uniji, u oblasti upravljanja hemikalijama ostvarila je zadovoljavajući stepen usaglašenosti zakonodavstva sa relevantnim propisima EU. Podzakonski akti se kontinuirano usklađuju s izmjenama evropskih uredbi sa kojima je harmonizovano domaće zakonodavstvo, iako bi dinamiku tog procesa trebalo dodatno ubrzati, što je otežano uslijed ograničenih administrativnih i stručnih kapaciteta nadležnih institucija.
Međutim, upravljanje hemikalijama ne podrazumijeva samo usvajanje propisa. Ono zahtijeva integrisani pristup koji povezuje institucionalnu koordinaciju, efikasan inspekcijski nadzor, dostupnost podataka i donošenje odluka zasnovanih na procjeni rizika. Upravo u tom dijelu Srbija se i dalje suočava sa značajnim izazovima.
Glavna uska grla sistema ostaju strukturne prirode. Nedovoljna koordinacija institucija, nejasno razgraničenje nadležnosti i ograničeni inspekcijski kapaciteti i dalje umanjuju efikasnost kontrole tržišta i dosljedno sprovođenje propisa.
Istovremeno, javnosti nisu u dovoljnoj mjeri dostupni podaci o hemikalijama na tržištu, rezultatima nadzora, sprovedenim projektima i realizaciji obaveza koje proizlaze iz međunarodnih konvencija u ovoj oblasti. To otežava praćenje stvarnih efekata politika upravljanja hemikalijama i smanjuje povjerenje građana u sistem.
U narednom periodu prioritet bi trebalo da bude dalji razvoj integrisanog sistema upravljanja hemikalijama, sa fokusom na bolju međuinstitucionalnu saradnju, veću dostupnost informacija o hemijskim rizicima, smanjenje upotrebe najopasnijih supstanci i jačanje preventivnih mehanizama kontrole radi zaštite zdravlja ljudi i životne sredine.
U FOKUSU:
- Nove uredbe u Srbiji: Mjere za smanjenje emisija i unapređenje upravljanja otpadom
- Procredit banka – održivost počinje iznutra
- Investitori spremni, projekti čekaju: Šta koči razvoj i izgradnju novih OIE projekata u Srbiji
Srbija je krajem 2024. godine ratifikovala Minamata konvenciju o živi, deset godina nakon potpisivanja. Koliko je taj korak važan i šta će u praksi značiti za državu, privredu i građane?
– Srbija je krajem 2024. godine ratifikovala Minamata konvenciju o živi, deset godina nakon njenog potpisivanja. Usvajanje ove konvencije predstavlja važan institucionalni korak, jer Srbija time formalno potvrđuje obavezu postepenog smanjenja i eliminacije upotrebe žive, jedne od najtoksičnijih supstanci po zdravlje ljudi i životnu sredinu. Ratifikacija Minamata konvencije nije samo pitanje međunarodnih obaveza već i pitanje zaštite građana od izloženosti živi kroz proizvode, otpad i zagađenje životne sredine.
Ipak, ključni izazov nije u samoj ratifikaciji, već u njenoj dosljednoj primjeni. U praksi, to podrazumijeva unapređenje upravljanja otpadom koji sadrži živu, identifikaciju potencijalno kontaminiranih lokacija i postepeno smanjenje prisustva žive u industrijskim procesima i proizvodima. Za privredu to znači tehničko prilagođavanje i primjenu bezbjednijih alternativa, dok za građane dugoročno znači smanjenje izloženosti jednom od najopasnijih teških metala.
Poseban značaj konvencije ogleda se u zaštiti stanovništva od proizvoda koji sadrže živu. Predviđeno je postepeno ograničavanje i eliminisanje prisustva žive u različitim proizvodima široke potrošnje, gdje god postoje bezbjednije alternative, kao što su termometri, određeni mjerači krvnog pritiska, fluorescentne sijalice, baterije i zubni amalgam. Time se podstiče prelazak na bezbjednija rješenja i smanjuju emisije ove izuzetno toksične supstance u životnu sredinu. Istovremeno se smanjuje rizik od izlaganja građana živi kroz svakodnevnu upotrebu proizvoda, ali i kroz neadekvatno odlaganje otpada koji je sadrži.
Ratifikacija je važna i zato što podrazumijeva razvoj sistema praćenja emisija i ispuštanja žive, unapređenje informisanja javnosti i sprovođenje mjera zaštite posebno osjetljivih grupa stanovništva, kao što su djeca i trudnice. Da bi koristi od ratifikacije bile vidljive u praksi, neophodno je obezbijediti transparentno izvještavanje o sprovođenju preuzetih obaveza, kao i adekvatne administrativne i finansijske kapacitete za njihovu realizaciju.
U izvještaju se navodi da Srbija još nije u potpunosti uskladila propise sa EU REACH regulativom, uključujući zabranu mikroplastike i određenih opasnih supstanci. Koliko ovakva kašnjenja utiču na zdravlje ljudi i životnu sredinu, ali i na evropske integracije Srbije?
– Kašnjenje u usklađivanju sa EU REACH regulativom znači da Srbija još uvijek ne prati u potpunosti dinamiku evropskog sistema upravljanja hemikalijama, koji se kontinuirano ažurira na osnovu novih naučnih saznanja i procjene rizika.
U pojedinim oblastima došlo je do napretka, poput uvođenja ograničenja mikroplastike u određenim proizvodima, prije svega u dijelovima kozmetike i detergentima. Međutim, za razliku od EU REACH regulative 2023/2055, koja uvodi širok i sistemski pristup zabrani namjerno dodate mikroplastike u velikom broju proizvoda – od kozmetike i đubriva do sportskih terena i industrijskih materijala – u Srbiji je pristup još uvijek parcijalan i ograničen na pojedine kategorije proizvoda.
S aspekta zdravlja i životne sredine, ovo kašnjenje znači vremenski jaz između trenutka kada se određena supstanca prepozna kao rizična na nivou EU i trenutka kada se ista mjera primijeni u Srbiji. Taj jaz može rezultirati dužim periodom izloženosti stanovništva i životne sredine supstancama koje su već zabranjene ili ograničene u EU.
U kontekstu evropskih integracija, usklađivanje sa REACH regulativom jedno je od ključnih mjerila u Poglavlju 27, jer pokazuje ne samo pravnu već i institucionalnu sposobnost sistema da prati evropske standarde zaštite zdravlja i životne sredine u realnom vremenu. Zato se REACH ne posmatra samo kao tehničko pitanje već kao pokazatelj koliko je sistem upravljanja hemikalijama u praksi usklađen i operativan.
Intervju vodila: Milena Maglovski
Intervju u cjelosti pročitajte u Magazinu Energetskog portala ČISTA ENERGIJA