Dok zemlje Zapadnog Balkana još uvijek nisu uspostavile ni osnovne sisteme odvojenog prikupljanja otpada, sve češće slušamo kako vlade i investitori promovišu spalionice otpada kao „moderno rješenje”, „zelenu energiju” ili čak dio cirkularne ekonomije. U Podgorici, Crnoj Gori, najavljuje se postrojenje za energiju iz otpada od 50 MW, u Bosni i Hercegovini razvijaju se planovi za kosagorijevanje otpada u termoelektranama, ali i nove spalionice u Zenici, Bosanskom Petrovcu, Sarajevu, Mostaru, a slični projekti su posljednjih godina problematično realizovani u Albaniji i Srbiji.
Opravdanja su uvijek ista: region ima problem s otpadom, region ima problem s energijom, pa će spaljivanje navodno riješiti oba problema odjednom. Međutim, upravo suprotno, spaljivanje otpada prijeti da produbi i krizu upravljanja otpadom i energetsku zavisnost regiona.
Studija CEE Bankwatch mreže „Trendovi spaljivanja otpada na Zapadnom Balkanu za potrebe proizvodnje električne i toplotne energije” pokazuje da je riječ o tehnički, finansijski i ekološki rizičnom modelu, koji je sve manje usklađen sa zahtjevima Evropske unije, kojoj svi težimo.
Spaljivanje otpada znači spaljivanje resursa i ne predstavlja cirkularnu ekonomiju
Jedna od najvećih zabluda i opasnih narativa koje promovišu zagovornici spaljivanja otpada jeste da spalionice navodno doprinose cirkularnoj ekonomiji. Ova tvrdnja je ne samo pogrešna nego suprotna osnovnim principima cirkularnosti.
Cirkularna ekonomija podrazumijeva da se vrijednost materijala zadrži što duže u sistemu, kroz prevenciju otpada, ponovnu upotrebu, popravku i reciklažu. Spalionice rade upravo obrnuto: one uništavaju materijale koji bi mogli biti ponovo iskorišteni. Kada se papir, plastika, tekstil ili organski otpad spale, oni nestaju iz ekonomskog ciklusa. Umjesto da budu sirovina za novu proizvodnju, postaju pepeo, emisije CO₂ i toksični zagađivači. Prava cirkularna ekonomija podstiče tretmane poput anaerobne digestije, koja iz biootpada proizvodi biogas i digestat (koji se koristi kao đubrivo), ili mehaničkog recikliranja, koje plastiku pretvara u nove plastične proizvode, dok spaljivanje predstavlja krajnji oblik linearnog procesa.
U fokusu:
- Elektromobilnost u Srbiji ulazi u novu fazu razvoja: Brzo punjenje postaje standard
- Novi kapaciteti solarne energije u Lapovu – DeLasol North
- Nove uredbe u Srbiji: Mjere za smanjenje emisija i unapređenje upravljanja otpadom
Paradoksalno je da se upravo u regionu sa gotovo nepostojećim sistemima selekcije otpada pokušava progurati priča o „cirkularnim” spalionicama. U većini zemalja Zapadnog Balkana otpad se i dalje dominantno odlaže na deponije, dok je odvojeno prikupljanje reciklabilnih materijala minimalno ili simbolično. Prema podacima iz studije, stopa reciklaže komunalnog otpada u Crnoj Gori iznosi svega oko 3,7 odsto, u Bosni i Hercegovini oko jedan odsto, a u Sjevernoj Makedoniji tek 0,3 odsto. U takvim uslovima, spalionica ne prima „preostali otpad” koji se ne može reciklirati (kako to nalaže hijerarhija otpada EU), već se u njoj spaljuje miješani komunalni otpad koji sadrži ogromne količine materijala koji su se mogli reciklirati, kompostirati ili ponovo upotrijebiti.
Klimatska slika nije ništa svjetlija. Spaljivanje komunalnog otpada emituje približno 1.700 grama CO₂ ekvivalenta po kilovat-satu, što je više nego termoelektrane na ugalj (oko 1.000 g CO₂e/kWh). Plastika na bazi nafte, koja čini najkaloričniji dio otpada, dodatno pogoršava klimatski otisak. Kada gradovi poput Beograda potpisuju ugovore koji ih obavezuju na isporuku 510.000 tona otpada godišnje za spalionicu u Vinči (iako je njen kapacitet 340.000 tona), oni se strukturno udaljavaju od reciklaže i kružne ekonomije.
Spalionica mora da „jede” decenijama
Jednom kada se izgradi spalionica otpada, ona postaje infrastrukturno sidro koje opštinu ili državu veže na više decenija. Ova postrojenja zahtijevaju ogromne početne investicije, često između 100 i 150 miliona eura, kao u slučaju planirane spalionice u Podgorici, a njihova finansijska održivost direktno zavisi od konstantnog, garantovanog snabdijevanja velikim količinama otpada.
To stvara bizaran podsticaj, pri čemu, umjesto da se smanjuje količina otpada i podstiče reciklaža, operateri i lokalne vlasti primorani su da obezbjeđuju sve veće količine miješanog ili predobrađenog otpada kako bi spalionica radila punim kapacitetom i vraćala uloženi novac. Ovaj fenomen „zaključavanja” (lock-in) znači da gradovi potpisuju dugoročne ugovore o isporuci, često na 20, 25 ili čak 30 godina, koji ih obavezuju na garantovane količine, čak i ako se u međuvremenu razviju efikasniji sistemi reciklaže ili smanji količina otpada efikasnim mjerama.
Posljedice ovakvog pristupa vide se čak i u zemljama visokih ekoloških i društvenih standarda, poput Austrije, Švedske ili Švajcarske, koje su prije nekoliko decenija masivno investirale u spalionice i velike kapacitete za spaljivanje. Tako, na primjer, u Austriji, u periodu od 2015. do 2021. godine, stopa reciklaže porasla je samo za 2–3 odsto, sa oko 58 odsto na 60,4 odsto, u Švedskoj, koja spaljuje ogromnih 1,3 do 1,5 miliona tona otpada koje uvozi iz inostranstva kako bi napunila svoje kapacitete spalionica, već godinama iznosi svega oko 27–35 odsto, daleko od ciljeva EU. Slično je u Švajcarskoj, kao jednoj od zemalja koja proizvodi najviše komunalnog otpada po glavi stanovnika, te je među liderima u udjelu spaljenog otpada godišnje, nakon prvobitnog uvećanja stope reciklaže do 2010. godine, u posljednjih 10–15 godina ona praktično stagnira.
Ovi primjeri jasno pokazuju da, jednom kada se spalionica izgradi, teško će se naknadno bilo koja vlada odlučiti na njeno gašenje prije isteka perioda otplate duga, čak i ako to znači odlaganje ciljeva kružne ekonomije i podrivanje sopstvenih zakonskih obaveza prema EU.
Ako države sa snažnim institucijama i razvijenim sistemima selekcije otpada nisu uspjele da značajno pomjere reciklažu nakon izgradnje velikih kapaciteta za spaljivanje, postavlja se logično pitanje: kako će to uspjeti zemlje Zapadnog Balkana, koje tek treba da uvedu osnovno odvajanje otpada?
Nataša Kovačević
Tekst je cjelosti pročitajte u Magazinu Energetskog portala ČISTA ENERGIJA
