Ekološki indeks (EI) predstavlja pojam koji je važećim planskim dokumentom predložen da se uvede kao novi urbanistički parametar u praksu planiranja Beograda, pored standardnih urbanističkih parametara. Suštinski, EI je brojčana vrijednost kojom se izražava ekološki značaj i doprinos kvalitetu života koji pružaju različite forme vegetacije na gradskoj parceli, a koja služi za procjenu kvantiteta i kvaliteta urbanog ozelenjavanja. Najveći izazov ka realizaciji jeste neadekvatan i nedovoljno detaljan prikaz mikroklime i stanja postojeće morfologije izgrađenih struktura kako bi se pratili efekti primjene EI – manje u tehnološkim, koliko u finansijskim, vremenskim i organizacionim mogućnostima. Uvođenje odnosa ekološki efektivnih površina prema ukupnoj površini parcele prvi put je primijenjeno u Berlinu 1994. godine, pod nazivom Biotope Area Factor (BAF), nakon čega su brojni gradovi razvili sopstvene verzije, kao i nazive.
Ključni parametri na osnovu kojih se mjeri ekološki indeks
Elementi koji učestvuju u određivanju EI su različite forme vegetacije na parceli. Za određene forme vegetacije, odnosno „ekološki funkcionalne prostore” (EFP), kao što su: biljke sađene direktno u porozno tlo, biljke u zemljišnom supstratu različite dubine, drveće različite veličine, ozelenjene krovove i fasade objekata, bioretenzije i dr, definisan je težinski faktor (TF), zavisno od ekološkog značaja. Isti princip primijenjen je i za poluporozne i porozne površine, sisteme prikupljanja kišnice, odnosno za sve strukture koje doprinose smanjivanju negativnih posljedica klimatskih promjena. Tako, na primjer, ozelenjeni prostori u direktnom kontaktu s tlom imaju najveći TF, koji iznosi 1,0. To govori da ovakav vid vegetacione forme ima najveći ekološki doprinos na parceli i urbanoj sredini. Ozelenjeni prostori na podzemnom objektu imaju znatno manji TF, u rasponu koji zavisi od dubine zemljišta u koje su biljke sađene. U zavisnosti od veličine i prečnika krošnje, za stabla se koristi TF od 0,3 do 0,9. Ozelenjen krov u zemljišnom supstratu do 30 cm ima TF 0,4, dok ozelenjen krov u zemljišnom supstratu 30 cm i više ima TF 0,7. Kao što se može vidjeti, uz odabir EFP, težinski faktor čini jedan od ključnih parametara za mjerenje EI. Takođe, ključna je i površina koju zauzima pojedini ekološki funkcionalni prostor, kao i površina parcele.
Uzimajući u obzir navedene elemente, EI izražava odnos ekološki funkcionalnih površina prema ukupnoj površini parcele, a izračunava se tako što se zbir površina pojedinačnih EFP parcele, pomnoženih s odgovarajućim TF, podijeli s ukupnom površinom parcele.
Mogućnost izbora i kombinovanja različitih EFP i površine koju će zauzimati na parceli, uz i na objektima, omogućava fleksibilnu implementaciju usmjerenu ka specifičnim uslovima svake parcele. U tome se ogleda važna prednost ovog modela, jer on omogućava dizajn koji ostavlja slobodu, sve dok se ne postigne zahtijevana proporcija ekološki značajnih i ostalih prostora, odnosno propisani ciljani ekološki indeks za konkretno područje.
U FOKUSU:
- Digitalizacija je ključ za sigurnu i održivu distribuciju energije
- Crna Gora na putu održive gradnje
- Elektrane 2025: tradicija, struka, nauka i vizija budućnosti energetike
EI doprinosi održivom razvoju i adaptaciji grada na klimatske promjene. Uvođenjem ciljanog EI kao kvantitativnog parametra u urbanističko planiranje, potom projektovanjem rješenja kojim će se dostići zahtijevani ciljani EI, postiže se standardizacija upravljanja kvalitetom životne sredine.
U realizaciji planiranog ciljanog EI, dragocjeno je da učestvuju građani, prevashodno na parcelama na kojima žive, posebno na parcelama kolektivnog stanovanja, za koje je, Zakonom o komunalnim djelatnostima, omogućeno donošenje odluka o preduzimanju akcija u vezi s unapređenjem, preduzimanju radova, održavanju i načinu korištenja zajedničkih dijelova zgrade (parcela, fasada i krova objekta itd.). Lokalna samouprava ima značajnu ulogu u primjeni ovog parametra, tako što može da doprinese realizaciji, počevši od promocije, iniciranja aktivnosti, organizovanja građana, obezbjeđivanja sredstava, subvencija, olakšica i dr. Privreda može imati direktne koristi od proizvodnje elemenata neophodnih za realizaciju EI (biljaka, konstrukcija, zalivnih sistema, izolacionih materijala, poroznih zastora i sl.).
Od međunarodnih modela ka primjeni u Beogradu
Na osnovu istraživanja prakse evropskih i svjetskih gradova u primjeni EI, i pored različitih naziva i perioda kada je započeta primjena, može se zaključiti da su primijenjeni metodi u najvećoj mjeri slični, uz određene specifičnosti za pojedinačne gradove.
Ono što objedinjuje praksu ove metode jeste činjenica da su elementi sa kojima se operiše, odnosno EFP, upravo elementi zelene infrastrukture (ZI) na najdetaljnijem nivou. ZI je pojam koji egzistira već tri decenije, da bi tokom prve decenije 21. vijeka bio prihvaćen na globalnom nivou. Evropska unija u potpunosti prihvata koncept zelene infrastrukture i 2013. godine donosi Strategiju zelene infrastrukture, u okviru koje je ZI definisan kao „strateški planirana mreža prirodnih i prirodi bliskih područja sa svojim ekološkim karakteristikama, formirana i održavana tako da pruži širok spektar usluga eko-sistema”. U skladu sa Strategijom, ZI se mora razvijati i planirati na svim prostornim razmjerama, od nivoa države do lokalnog nivoa (blok/ parcela). Na nivou države i regiona, to su nacionalni parkovi, šume, jezera, vodotokovi, vetlandi, dok su na nivou grada to najčešće šume, javne zelene površine, ali i zelene površine (dvorišta) u okviru parcela javnih i ostalih namjena sa različitim formama vegetacije i prirodi bliskim rješenjima. Upravo ovaj najdetaljniji nivo ZI, na parceli/bloku, čine elementi (EFP) koji ulaze u obračun EI.
Primjena ovog metoda u praksi urbanističkog planiranja u Republici Srbiji i Beogradu u ovom trenutku nije zastupljena. Trenutno je, kao urbanistički parametar, jedino zastupljen jedan od EFP, i to „minimalni procenat zelenih površina u direktnom kontaktu sa tlom”.
U vidu preporuke, rijetko u obavezujućoj formi, zastupljeno je pravilo kojim se uvodi ozelenjavanje krovova nadzemnih i podzemnih objekata, vertikalno ozelenjavanje, primjena poroznih i poluporoznih zastora, ali kao pojedinačni elementi, bez objedinjavanja i obračuna u jedinstven ekološki parametar.
S težnjom da se svjetska i evropska iskustva primjene i u Beogradu, prvi put je skrenuta pažnja na ovu temu 2009. u Konceptu Plana generalne regulacije sistema zelenih površina Beograda, da bi u usvojenom Planu* 2019. godine prvi put bilo predloženo uvođenje ovog parametra pod nazivom „Ekološki indeks” (EI). Tokom 2022. godine izrađen je Projekat „Zelena infrastruktura u kompakt-gradu – ekološki indeks kao instrument otpornosti na klimatske promjene”, kojim su, zasnivajući se na teorijskoj osnovi, izvršena pilot-istraživanja, koja su obuhvatila analizu i ocjenu postojećeg EI na odabranim pilot-područjima i analizu mogućnosti povećanja postojećeg EI na odabranim pilot-lokacijama u Beogradu. Na osnovu sistemske analize mogućnosti povećanja EI za konkretne namjene građevinskog područja Beograda, dati su prijedlozi ciljanih ekoloških indeksa po područjima i planiranim namjenama. Takođe, inicirano je unapređenje javnih politika na nivou grada Beograda i uvođenje EI u proces planiranja.
mr urb. Anica Teofilović, dipl. inž. pejz. arh.
Tekst u cjelosti pročitajte u Magazinu Energetskog portala ODRŽIVA ARHITEKTURA
