Sveobuhvatna nova procjena hidromorfoloških uslova širom Balkana pokazuje dramatično i ubrzano propadanje posljednjih velikih netaknutih riječnih sistema u Evropi. Prema izvještaju Stanje balkanskih rijeka 2025: Hidromorfološka procjena i 13-godišnji trendovi, procenat netaknutih rijeka u regionu opao je sa 30 odsto u 2012. godini na svega 23 odsto u 2025. – što predstavlja gubitak od oko 2.450 kilometara riječnih tokova.
Studiju je izradio dr Ulrih Švarc iz organizacije Fluvius Vienna, a naručile su je organizacije EuroNatur i Riverwatch u okviru kampanje Sačuvajmo plavo srce Evrope. Analiza obuhvata 83.824 kilometra rijeka u 11 balkanskih zemalja.
Rezultati ukazuju na jasan regionalni trend pogoršanja stanja rijeka još od 2012. godine. Najviše su pogođeni veliki riječni tokovi, prije svega zbog izgradnje brana, kanalisanja i poremećaja prirodnog transporta sedimenta. Od 2012. godine, dužina riječnih akumulacija povećana je za 18 odsto, sa 2.224 na 2.626 kilometara.
Razvoj hidroenergetike identifikovan je kao glavni pokretač degradacije, uz dodatne pritiske poput zahvatanja vode, vađenja sedimenta i infrastrukturnih zahvata. Iako su izvorišta i manji tokovi u prosjeku u boljem stanju, i na njima se bilježi rastući pritisak.
Prema studiji, od većih procjenjenih rijeka svega 23 odsto ostalo je gotovo prirodno, dok 43 odsto pokazuje blage izmjene. Umjereno do znatno izmjenjene rijeke čine 27 odsto, a sedam odsto mreže čine ozbiljno izmijenjeni dijelovi, uglavnom akumulacije. Najizraženije promjene zabilježene su u slivovima Drine, Neretve, Vardara/Aksiosa, Devola i Drima.
Ipak, autori ističu da Balkan i dalje ima znatno veći udio očuvanih rijeka u poređenju sa ostatkom Evrope, što region čini posljednjim velikim uporištem divljih rijeka na kontinentu.
Autor studije dr Ulrih Švarc istakao je da dugoročni trendovi jasno pokazuju pad prirodnih riječnih tokova širom Balkana, prvenstveno uslijed prevođenja rijeka u akumulacije i velikih morfoloških zahvata i napominje da su ovi trendovi u sve većem raskoraku sa ekološkim standardima EU i principima održivog upravljanja vodama.
Pročitajte još:
- UNEP: Svijet troši 30 puta više novca na uništavanje prirode nego na njenu zaštitu
- Kenija kroz inovativni model postaje primjer dobrog očuvanja biodiverziteta
- Nova plastika od celuloze: veliki iskorak u borbi protiv mikroplastike
Studija posebno izdvaja Albaniju kao zemlju sa najbržim gubitkom netaknutih i blago izmijenjenih riječnih dionica u posljednjih deset godina. Intenzivan razvoj hidroenergetike, nekontrolisana regulacija vodotokova, zahvatanje vode i izmjene poplavnih područja značajno su promijenili riječne pejzaže zemlje.
Iako je Albanija uspješno zaštitila Vjosu i neke od njenih pritoka, više riječnih dijelova je degradirano tokom posljednje decenije nego u bilo kojoj drugoj balkanskoj zemlji. Ovi nalazi trebalo bi da posluže kao poziv na buđenje albanskoj vladi da zaštiti rijeke širom zemlje, a ne samo u jednom slivu, posebno imajući u vidu težnje zemlje da se pridruži Evropskoj uniji – poručio je Ulrih Ajhelman, izvršni direktor organizacije Riverwatch.
Primjeri uspješne zaštite daju nadu
Uprkos negativnim trendovima, izvještaj navodi i pozitivne primjere. Zahvaljujući kampanjama i pritisku organizacija za zaštitu prirode, oko 900 kilometara rijeka sačuvano je obustavljanjem hidroenergetskih projekata, proglašenjem novih zaštićenih područja i uvođenjem zabrana za male hidroelektrane.
Najznačajnije dostignuće u regionu predstavlja proglašenje Nacionalnog parka divlje rijeke Vjosa, dok je u Bosni i Hercegovini zaustavljen hidroenergetski projekat na rijeci Janjini, pritoci Drine.
Na osnovu nalaza, autori izvještaja pozivaju balkanske zemlje i evropske institucije na hitne mjere: jačanje nacionalne i EU zaštite preostalih netaknutih rijeka, obustavljanje destruktivnih hidroenergetskih projekata, uspostavljanje sistematskog praćenja stanja rijeka, kao i obnovu već oštećenih vodotokova kroz mjere zasnovane na prirodi.
– Prozor za djelovanje se brzo zatvara. Balkan još uvijek čuva neke od posljednjih divljih rijeka u Evropi, ali njihova zaštita zahtjeva političku hrabrost i odluke zasnovane na nauci – upozorila je Anet Špangenberg, šefica programa Slatke vode u organizaciji EuroNatur.
Energetski portal
