Fast fashion i brza tehnologija dijele istu poslovnu logiku: što brže mijenjaš proizvod, to više prodaješ. Razlika je samo u tome što je moda tu logiku pretvorila u vidljiv, društveno prihvaćen grijeh, dok se ista logika kod elektronike sakriva iza riječi poput “inovacija”, “unapređenje” i “nova generacija”.
Brojke to potvrđuju na obje strane. Tekstilna industrija godišnje proizvede oko 92 miliona tona otpada, što je, kako navode analize, ekvivalent jednom kamionu punom odjeće koji se istovari na deponiju svake sekunde. Manje od 12 odsto tog tekstila se ikada reciklira, a manje od 1 odsto pretvori nazad u novu odjeću.
Elektronski otpad je, po tonaži, manji, ali po štetnosti nimalo bezazleniji. Prema Global E-Waste Monitor izvještaju, u 2022. godini je nastalo preko 62 miliona tona e-otpada, uz jasan trend rasta ka 82 miliona tona do 2030. godine. Od te količine, samo oko 22 odsto se zvanično sakupi i reciklira — ostatak najčešće završi na deponijama, gdje teški metali i toksične supstance polako cure u zemljište i podzemne vode.
“Traje 5-10 godina, mijenjamo ga na 2”
Ono što fast fashion i brze gadgete zaista spaja jeste jaz između toga koliko proizvod može da traje i koliko stvarno traje. Pametni telefoni su tehnički sposobni da rade pet do deset godina, a prosječno se mijenjaju na svake dvije do tri. Kod odjeće iz fast fashion lanaca priča je slična — niska cijena i namjerno slabiji kvalitet znače da komad odjeće rijetko preživi više od nekoliko nošenja prije nego što izgubi oblik ili se pocijepa.
Kod telefona, taj jaz se ne dešava slučajno. Istraživanje objavljeno u časopisu Journal of Cleaner Production, sprovedeno na italijanskom tržištu, opisuje konkretne strategije proizvođača koje podstiču kupce da mijenjaju uređaje prije nego što oni zaista postanu neupotrebljivi — ograničavanje softverskih ažuriranja za starije modele, baterije koje se ne mogu zamijeniti, dijelove koje je teško popraviti, i neprestano lansiranje “novih” modela sa sitnim razlikama u odnosu na prethodni. To se zove planirano zastarijevanje, i francuska organizacija za zaštitu potrošača HOP je zbog te prakse čak tužila Apple.
Ima i dobrih vijesti: ista italijanska studija pokazuje da se prosječan ciklus zamjene telefona produžio sa 2,4 godine u 2013. na 3,7 godina u 2022, što autori tumače kao rastuću svijest potrošača i sve veću potražnju za trajnijim, popravljivim uređajima.
Proizvodnja jednog telefona, prema procjenama, čini 80 do 85 odsto njegovog ukupnog ugljeničnog otiska — i to prije nego što ga uopšte uključimo. Svaki uređaj u sebi nosi desetine elemenata, uključujući rijetke metale čije vađenje iscrpljuje vodne resurse i zagađuje ekosisteme daleko od naših domova. Kad taj telefon baciš poslije dvije godine, sve to je “potrošeno” za samo dvije godine korišćenja — dok bi, uz malo drugačiji dizajn i pristup proizvođača, mogao da traje i pet puta duže.
Milena Maglovski
