Od 1. januara 2026. godine Srbija ulazi u novu ekonomsku realnost: puna primjena CBAM-a (Mehanizma prekograničnog usklađivanja cijene ugljenika) postaće ne samo regulatorni izazov već i test spremnosti domaće privrede na ubrzanu energetsku tranziciju. Iako Evropska unija ovim mehanizmom želi da obezbijedi fer konkurenciju i spriječi „curenje ugljenika”, posljedice za privrede zemalja koje kasne sa dekarbonizacijom mogu biti značajne. Srbija nije izuzetak.
Kako će novi nameti uticati na izvoznike čelika, aluminijuma, đubriva i cementa? Da li EPS ulazi u najteži period u svojoj istoriji? Koliko je realno da dio prihoda zadržimo u Srbiji kroz domaći porez na emisije – i da li država ima jasnu viziju kako da finansira energetsku tranziciju vrijednu desetine milijardi eura?
O ovim pitanjima razgovarali smo sa Slobodanom Minićem, specijalnim savjetnikom Fiskalnog savjeta Srbije, koji upozorava da udari CBAM-a neće biti jednaki za sve sektore, ali i da Srbija više nema luksuz da odlaže suštinske reformske odluke.
Kakav efekat će na srpsku privredu imati početak primjene CBAM-a od 1. januara 2026. godine, posebno kad je riječ o direktno pogođenim kompanijama u sektorima gvožđa i čelika, cementa, aluminijuma i đubriva?
Kada je Evropska komisija krajem 2019. godine prvi put najavila Mehanizam prekograničnog usklađivanja cijene ugljenika (CBAM), postojala je opravdana bojazan da bi srpska privreda mogla biti natprosječno pogođena. Razlozi za brigu bili su jasni: Evropska unija je naše najvažnije tržište na koje plasiramo oko dvije trećine izvoza, a pritom domaća privreda objektivno kasni sa dekarbonizacijom u odnosu na evropske konkurente. Ilustracije radi, Srbija emituje čak 95 odsto više gasova sa efektom staklene bašte po jedinici bruto domaćeg proizvoda (BDP) od prosjeka zemalja Centralne i Istočne Evrope.
Međutim, detaljna analiza pokazuje da efekat CBAM-a, barem u postojećem obliku, neće biti „smak svijeta” za privredu u cjelini, ali bi udar na direktno pogođene sektore mogao biti osjetan. Prema procjenama Fiskalnog savjeta, CBAM će već u 2026. godini dodatno opteretiti srpski izvoz za oko 45 miliona eura, dok bi ovaj trošak do 2030. godine mogao narasti na 150-200 miliona eura godišnje. Razlog za ovo povećanje je dvostruk: s jedne strane, EU postepeno ukida besplatne dozvole svojim proizvođačima u ovim sektorima (što srazmjerno povećava CBAM obaveze za uvoznike), a s druge, očekuje se dalji rast tržišne cijene ugljenika u narednim godinama.
U fokusu:
- Dvostruki nosilac zvanja master inovacija OPEC-ovog fonda
- Vekše – grad koji je odlučio da pobijedi klimatske promjene
- Plodonosna jesen u svijetu inovacija – materijali za gradnju budućnosti
Posmatrano po pojedinačnim sektorima, uticaj CBAM-a je neravnomjeran i zavisi od njihovih specifičnosti. Ubjedljivo najveći dio procijenjenog troška, čak 75-80 odsto, snosiće sektor gvožđa i čelika, zbog velikog obima izvoza u Evropsku uniju i relativno visokog emisionog intenziteta. Nasuprot tome, sektor proizvodnje cementa, iako takođe bilježi veće emisije u poređenju sa evropskim kompanijama, ne bi trebalo da ima veće posljedice na poslovanje. Naime, cement je roba niske jedinične vrijednosti koja ne trpi visoke troškove transporta, zbog čega najveći dio proizvodnje završava na lokalnom i regionalnom tržištu, a ne u Evropskoj uniji.
Kako će to konkretno uticati na konkurentnost srpskih kompanija u ovim sektorima i da li postoji rizik da dio naših proizvođača izgubi tržište EU?
CBAM nesporno nameće značajne dodatne troškove koji pogoršavaju konkurentnost srpskih kompanija u pogođenim sektorima, ali čini se da je to rizik kojim se ipak može upravljati. Naime, iako su emisije naših proizvođača u ovim industrijama veće nego u Evropskoj uniji, ta razlika nije dramatična – prosječno se kreće u rasponu od 15 do 20 odsto. Posljedično, CBAM će neminovno dovesti do poskupljenja naših proizvoda na evropskom tržištu u srednjem roku: procjenjujemo da bi cijena aluminijuma mogla porasti za 3-4 odsto, đubriva i čelika za oko 10 odsto, dok bi poskupljenje cementa moglo da iznosi čak 40
odsto. Međutim, važno je imati u vidu i širi kontekst, budući da troškovi proizvodnje neće porasti samo kod nas. I evropski proizvođači CBAM robe će se suočiti sa rastom troškova od 2026. godine, jer će im EU postepeno ukidati besplatne dozvole za emisije, što je bio dosadašnji mehanizam za zaštitu njihove konkurentnosti. Drugim riječima, uslovi poslovanja mijenjaju se za sve učesnike na tržištu. Kada to uzmemo u obzir, neto gubitak konkurentnosti srpskih kompanija trebalo bi da bude umjeren – između jedan i pet procentnih poena, zavisno od sektora. Smatram da to nije nenadoknadiv zaostatak, ali samo pod uslovom da domaća preduzeća intenziviraju ulaganja u nove tehnologije i smanjenje emisija u narednim godinama.
Elektroenergetski sektor označen je kao najranjiviji na primjenu CBAM-a. Koliko bi EPS realno mogao da izgubi prihoda zbog smanjenog izvoza i da li postoji scenario u kojem izvoz električne energije u EU ostaje isplativ?
Tako je, elektroenergetski sektor, odnosno EPS kao dominantni proizvođač, zapravo je pravi „slon u prostoriji” kada govorimo o efektima CBAM-a. Pomenuo sam da je kod industrije razlika u emisijama umjerena, ali je kod struje ona dramatična – zbog činjenice da se u proizvodnji pretežno oslanjamo na lignit, srpske emisije u ovom sektoru su čak tri do četiri puta veće od evropskog prosjeka. Jednostavno, Srbija u prethodne dvije decenije nije ispratila trend intenzivne dekarbonizacije proizvodnje električne energije u Evropskoj uniji, a rezultat te inertnosti je izuzetno loša pozicija pred početak primjene CBAM-a. Dodatni problem je što za struju nema „popusta” niti tranzicionog perioda, zato što je EU odavno ukinula besplatne dozvole u ovom sektoru, tako da naplata pune cijene ugljenika kreće već od 2026. godine.
To u praksi znači da bi svaki megavat-sat koji izvezemo u Evropsku uniju dobio dodatni namet od oko 60 eura. Sa takvim opterećenjem izvoz električne energije postaje ekonomski neisplativ, a EPS potpuno nekonkurentan na evropskom tržištu. Analize Fiskalnog savjeta pokazuju da bi EPS, uslijed gubitka prihoda od izvoza struje, mogao da ostane bez 200-300 miliona eura godišnje do 2030. To je ogroman novac koji je dosad značajno doprinosio poslovanju ove kompanije, a sada bi mogao da nedostaje, i to baš u trenutku kada su neophodne ogromne investicije u obnovljive izvore energije.
Iako se i u Evropskoj uniji čuju zahtjevi za odlaganjem primjene CBAM-a na struju kako bi se otklonile neke tehničke poteškoće i nedoumice, to bi bio samo kratkotrajan predah. Dugoročno održivo rješenje za Srbiju vjerovatno leži u aktivnim pregovorima sa EU, u kojima bi trebalo težiti jasno definisanoj „mapi puta” za domaći elektroenergetski sektor. U idealnom slučaju, to bi podrazumijevalo ispunjavanje uslova za privremeno izuzeće električne energije do 2030. godine, uz obavezu da se nakon toga postepeno uključimo u evropski sistem trgovine emisijama (EU ETS) po razumnim uslovima. Sve drugo nosi rizik da Srbija postane izolovano „energetsko ostrvo” u Evropi, što, prema našim procjenama, nikome ne donosi korist.
Intervju vodila: Milena Maglovski
Intervju u cjelosti pročitajte u Magazinu Energetskog portala ODGOVORNO POSLOVANJE
