Srbija se neizbježno nalazi na putu ka dekarbonizaciji, ali taj proces treba da obuhvati prelazak ka ekološki održivoj ekonomiji na način koji neće izostaviti nijednu društvenu grupu – bilo da su to radnici, lokalne zajednice ili preduzeća – i koji istovremeno stvara prilike za dostojanstven rad i ublažava negativne posljedice energetske tranzicije.
Zbog toga je Vlada Republike Srbije donijela Plan pravedne energetske tranzicije do 2030. godine. Kako se navodi u dokumentu, tranzicija u Srbiji podrazumijeva radikalnu promjenu u načinu proizvodnje električne energije, budući da se elektroenergetski sistem u najvećoj mjeri oslanja na niskokvalitetni lignit iz površinskih kopova Kolubara i Kostolac.
Zatvaranje starih termoelektrana je neizbježno, ali ono sa sobom nosi smanjenje potrebe za ugljem, što može dovesti do promjena u strukturi privrede. Posljedice se ne odnose samo na sektor eksploatacije uglja, već i na djelatnosti koje su s njim neposredno povezane. Zbog toga je neophodno uspostaviti mjere podrške za pogođene zajednice.
Plan pravedne energetske tranzicije izrađen je u skladu sa konceptom pravedne tranzicije Evropske komisije, koji uključuje čistu energiju, kao i socijalne, demografske, ekonomske, zdravstvene i ekološke aspekte prelaska ka klimatski neutralnoj ekonomiji. Osnov za ovaj pristup nalazi se u evropskom regulatornom okviru i Platformi pravedne tranzicije.
Četiri glavna razloga za neodložnu dekarbonizaciju
U Planu se identifikuju četiri glavna faktora koji doprinose potrebi za neodložnim donošenjem plana za dekarbonizaciju kroz sve sektore privrede:
Tehničko-tehnološki – Postojeća struktura je zastarjela i zasniva se na uglju lošeg kvaliteta, dok Srbija ne raspolaže značajnim rezervama drugih fosilnih goriva. Zbog toga je neophodna modernizacija sektora i prelazak na savremene tehnologije, u skladu sa važećim politikama i praksama.
Ekološki – Potrebno je unaprijediti zaštitu životne sredine i kvalitet života u uslovima klimatskih promjena, kao i poboljšati loš kvalitet vazduha, posebno u regionima pogođenim zagađenjem.
Ekonomski – Zbog rasta cijena energenata, nižih cijena električne energije iz obnovljivih izvora u poređenju sa ugljem, kao i visokih troškova eksternih faktora (poput oporezivanja ugljenika), proizvodnja iz termoelektrana postaje sve manje isplativa. Dodatno, obaveza kupovine i predaje CBAM sertifikata koja se uvodi od 1. januara 2026. godine učiniće domaće termoelektrane na ugalj još nekonkurentnijim, naročito na regionalnim tržištima.
Društveni – Proizvodnja uglja često „zarobljava“ resurse i ograničava razvoj zajednica i regiona. Pored toga, u zajednicama koje zavise od uglja postoji potencijalni otpor prema zelenoj tranziciji. Bez pažljivo planiranih i blagovremenih mjera podrške, kao i kampanja javnog informisanja, postoji rizik da tranzicija izazove dodatne socijalne i ekonomske tenzije. Zato je važno sprovesti set intervencija koje će djelovati kao mreža socijalne sigurnosti, omogućiti građanima da razumiju promjene, i osigurati pravednu tranziciju – posebno u rudarskim opštinama koje će biti najviše pogođene.
Pročitajte još:
- Planirana izgradnja vjetroelektrane „Samoš“ u Srbiji ušla u fazu javnog uvida
- Srbija u misiji dekarbonizacije energetskog sektora
- Održana javna rasprava u Srbiji o Prijedlogu akcionog plana za pravednu tranziciju
Ambiciozni ciljevi energetske tranzicije
U skladu sa ciljevima iz Integrisanog nacionalnog energetskog i klimatskog plana (INEKP), Srbija je postavila sljedeće ciljeve za 2030. godinu:
- učešće obnovljivih izvora energije (OIE) u bruto finalnoj potrošnji energije: 33,6 odsto,
- udio OIE u proizvodnji električne energije: 45 odsto,
- ograničenje finalne potrošnje energije na najviše 9,6 Mtoe,
- ograničenje potrošnje primarne energije na 14,68 Mtoe,
- smanjenje emisije gasova sa efektom staklene bašte za 40,3 odsto u odnosu na nivo iz 1990. godine.
Važno je istaći da je pravedna energetska tranzicija proces koji podrazumijeva izgradnju nove strukture privrednog i društvenog razvoja. Imajući u vidu trenutni zakonodavni i strateški okvir, kao i činjenicu da se ključne politike za dekarbonizaciju i pravednu tranziciju tek očekuju, Srbija je još uvijek na početku ovog procesa.
Plan pravedne energetske tranzicije predstavlja uvod u proces pravedne energetske tranzicije i definiše mjere i aktivnosti koje je potrebno realizovati kako bi se uspostavilo upravljanje pravednom tranzicijom, kao i pripremne aktivnosti za sprečavanje negativnih posljedica energetske tranzicije i podsticanje razvoja regiona.
Cijeli dokument dostupan je ovdje.
Energetski portal
