U trenutku kada energetska tranzicija postaje jedno od ključnih pitanja budućeg ekonomskog razvoja i energetske bezbjednosti Evrope, potreba za povezivanjem stručnjaka, investitora, donosilaca odluka i inovatora nikada nije bila veća. Upravo s tom misijom nastao je The Energy Bridge (TEB), startap za inteligenciju zajednice i spin-off Tehničkog univerziteta u Beču, koji kroz umrežavanje ključnih aktera nastoji da ubrza transformaciju energetskog sektora u Centralnoj i Istočnoj Evropi.
Potvrda značaja ove inicijative stigla je i na trećem Energy Bridge Forumu održanom u Beču, koji je okupio više od 500 učesnika iz više od 18 zemalja. Tokom dva dana, 90 govornika na dvije bine i kroz šest tematskih cjelina razgovaralo je o najvažnijim izazovima i prilikama energetske tranzicije, od razvoja obnovljivih izvora i skladištenja energije, do finansiranja, digitalizacije i regionalne saradnje.
Najvažniji ishodi Foruma
BESS kao nova investiciona infrastrukturna klasa – Sistemi za skladištenje baterijske energije (BESS) sve više prelaze iz faze spekulativnih ulaganja u kategoriju strukturisane infrastrukturne imovine. Kako je istakao Tomas Rozencopf (Thomas Rosenzopf) iz kompanije Enervis, ovaj razvoj podstiče „rijetka konvergencija” faktora – povećana volatilnost tržišta, pad kapitalnih troškova (CAPEX) i unapređenje regulatornih okvira.
Njegova analiza profitabilnosti tržišta Centralne i Istočne Evrope (CEE) pokazala je da se pojedina tržišta značajno razlikuju po dubini volatilnosti, dok najatraktivnije investicione prilike predstavljaju ona tržišta koja kombinuju česte cjenovne oscilacije sa visokim cjenovnim spreadovima. Samo prisustvo negativnih cjenovnih signala, naglasio je Rozencopf, nije dovoljno za stvaranje održivog poslovnog modela.
Lukas Štilinger (Lukas Stühlinger) iz kompanije Fingreen ukazao je na sve izraženiji pomak ka bankabilnosti projekata, ističući da je za obezbjeđivanje bankarskog finansiranja u CEE regionu neophodan ugovoreni prihod i određeni nivo izvjesnosti novčanih tokova. Takva sigurnost se, prema njegovim riječima, obezbjeđuje kroz tržišta kapaciteta, ugovore za razliku (CfD), ugovore o naplati (tolling agreements) ili dugoročne ugovore o otkupu električne energije.
Štilinger je naglasio i da subvencije u regionu CEE danas nisu samo korisne, već na većini tržišta predstavljaju neophodan preduslov za realizaciju projekata. Kao ključne primjere izdvojio je poljske ugovore na tržištu kapaciteta u trajanju od 15 do 17 godina, bugarske RESTORE grantove, koji pokrivaju do 44 odsto CAPEX-a, kao i mađarske kombinovane šeme CfD ugovora i bespovratnih sredstava.
Prema njegovoj ocjeni, privlačenje dugoročnog institucionalnog kapitala zavisi od brzine priključenja na mrežu, izvjesnosti procesa izdavanja dozvola i jasnog pravnog statusa skladištenja energije. Istovremeno, zemlje Centralne i Istočne Evrope suočavaju se sa zadatkom da razviju održive modele tržišta električne energije i nakon isteka postojećih programa subvencija.
Integracija tržišta Zapadnog Balkana – Jedna od centralnih tema Foruma bila je i uloga Energetske zajednice u usklađivanju energetskih tržišta Centralne i Istočne Evrope i Zapadnog Balkana sa unutrašnjim tržištem Evropske unije. Učesnici su ocijenili da je proces transpozicije evropskog zakonodavstva započet, ali da je njegova primjena još uvijek u ranoj fazi. Iako je riječ o dugoročnom procesu, izražen je optimizam da će zemlje regiona, uz odgovarajuću podršku, uspješno napredovati ka punoj integraciji sa energetskim tržištem EU.
Dekarbonizacija sistema daljinskog grijanja – Drugog dana Foruma predstavljeni su konkretni primjeri koji potvrđuju da dekarbonizacija sistema daljinskog grijanja više nije teorijski koncept, već proces koji se već sprovodi u praksi.
Posebnu pažnju privukao je Plan grijanja grada Beča do 2040. godine, čija je vrijednost procijenjena na 45 milijardi evra. Predstavljena je i toplotna pumpa snage 55 MW kompanije Wien Energie u postrojenju Ebswien, koja se smatra najmoćnijom u Evropi, kao i program razvoja duboke geotermalne energije čiji je cilj obezbjeđivanje 200 MW toplotne energije. Ovi projekti pokazali su da su tehnološka rješenja za dekarbonizaciju grijanja već dostupna i da se njihova primjena ubrzano širi Evropom.
U FOKUSU:
- Prevoz kao klimatska politika: Kako evropski gradovi mijenjaju navike ljudi
- Sekcija „Mladi za čistu energiju” pokreće inovacije u Tuzli
- Kad polen nije dovoljno kvalitetan: Oksfordski tim razvija novu prihranu za pčele
Identifikovani izazovi i nedostaci u koordinaciji
Fragmentacija tržišta – U Centralnoj i Istočnoj Evropi i EU postoji više od 20 nacionalnih okvira za balansiranje, što značajno otežava uspostavljanje jedinstvenog tržišta. Na Forumu je istaknuto da bez povezivanja tržišta nema ni efikasnog tržišta električne energije. Iako integracija Mađarske u platformu PICASSO, planirana za prvi kvartal 2026. godine, predstavlja korak naprijed, proces harmonizacije i dalje je daleko od završenog.
Neusklađenost razvoja mreže i obnovljivih izvora energije – Samo tri odsto rumunskog portfelja obnovljivih izvora može se smatrati bankabilnim, ne zbog tehnoloških ograničenja, već zbog nedovoljne koordinacije između priključenja na mrežu, izdavanja dozvola i finansiranja. Istovremeno, procedure izdavanja dozvola u Austriji i dalje su među najdužima u Evropi i traju između osam i dvanaest godina.
Koordinacija između TSO i DSO operatora – Operatori distributivnih sistema (DSO) postepeno prelaze iz uloge pasivnih upravljača mrežom u aktivne operatore platformi, ali regulatorni okvir nije pratio ovu transformaciju, što stvara dodatne prepreke za efikasnu integraciju novih energetskih resursa.
Prekogranično planiranje i povezivanje tržišta – Na Forumu je ocijenjeno da Zapadni Balkan već danas predstavlja svojevrsnu „veliku bateriju” za tržište Evropske unije zahvaljujući svojim energetskim potencijalima. Međutim, formalna integracija i povezivanje regionalnih tržišta električne energije još su u ranoj fazi razvoja.
Nedostatak planiranja grijanja i hlađenja – Iako postoje napredni prostorni alati za energetsko planiranje, poput rješenja koje razvijaju AEE INTEC i SIR Salzburg, većina zemalja i dalje nema zakonsku obavezu lokalnog planiranja sistema grijanja i hlađenja, što usporava proces njihove dekarbonizacije.
Dobitna kombinacija: spread i subvencije
Najvažniji zaključak sa događaja jeste da uspješni poslovni modeli za BESS zahtijevaju tržišta koja kombinuju česte cjenovne događaje sa visokim dnevnim cjenovnim spreadovima. Sami negativni cjenovni signali nisu dovoljni.
Rumunija ima veoma atraktivne cjenovne spreadove i značajan potencijal prihoda od dan-unaprijed tržišta. Iako su istorijske mrežne naknade bile zabrinjavajuće, nedavne izmjene zakona uveliko su smanjile izloženost sredstava za skladištenje mrežnim naknadama, čineći ovo tržište veoma atraktivnim za investicije, uz očekivanu snažnu volatilnost do 2030. godine.
Bugarska ostvaruje izuzetno visoke prihode na dan-unaprijed tržištu, dovoljne da obezbijede održiv i samostalan poslovni model, uz istovremeno strukturno niske mrežne naknade. Pored toga, Bugarska nudi značajnu podršku kroz finansiranje, obezbjeđujući RESTORE grantove koji pokrivaju do 44 odsto CAPEX-a projekta.
Dok tržišta poput Mađarske imaju visoke spreadove, nedostaju im izuzeća od mrežnih naknada specifična za skladištenje, što ozbiljno slabi samostalnu profitabilnost. Na kraju, pristup mehanizmima finansiranja EU i podržavajući regulatorni okviri pozicioniraju Rumuniju i Bugarsku, a vjerovatno i druge zemlje Zapadnog Balkana sa transponovanim propisima, na čelo širenja baterijskog skladištenja u CEE regionu.
Evolucija TEB-a u narednim godinama
Trenutni ekosistem:
● Godišnji forum – sada u trećem izdanju, prerastao je iz jednodnevnog dijaloga u dvodnevni forum sa dvije bine i šest tema.
● TEB Podcast – detaljni intervjui sa stručnjacima, uz izgradnju cjelogodišnje baze znanja.
● TEB-i – AI asistent za energetsku tranziciju koji pruža personalizovane informacije zajednici.
● TEB Klub – digitalna platforma zajednice za cjelogodišnje umrežavanje i razmjenu znanja kroz centralizovano skladište podataka za pravne i tehničke informacije.
● TEB Insights Newsletter – sedmične informacije za donosioce odluka, koje pokrivaju molekule, elektrone, termalne izvore i energetsku sigurnost.
Planirane inicijative, koje su javno objavljene:
● Hakaton o kritičnoj infrastrukturi – oktobar 2026.
● TEB Forum Real Estate i Energija – 30. septembar 2026.
● Proširenje digitalne platforme – cilj je postati najveća energetska mrežna zajednica u CEE regionu, sa ambicijama za korisnike širom Evrope do 2030. godine.
Zaključci TEB Foruma 2026 jasno pokazuju da energetska tranzicija u Centralnoj i Istočnoj Evropi više nije pitanje dostupnosti tehnologija ili nedostatka investicionog interesa. Ključni izazov danas predstavlja koordinacija – između tržišta, regulatornih okvira, mrežne infrastrukture, finansijskih institucija i različitih aktera energetskog sektora. Upravo sposobnost da se ovi elementi povežu odrediće brzinu i uspješnost energetske transformacije regiona.
Forum je takođe potvrdio da sistemi za skladištenje energije i drugi fleksibilni resursi postaju jedan od temelja budućeg elektroenergetskog sistema. Međutim, njihov dalji razvoj zavisiće od stvaranja stabilnih i predvidivih regulatornih okvira koji investitorima mogu obezbijediti dugoročnu sigurnost i bankabilnost projekata. Zemlje koje budu uspješno spojile tržišne reforme, podsticajne mehanizme i ubrzano razvijale mrežnu infrastrukturu imaće priliku da postanu lideri nove energetske ekonomije.
Posebno je istaknuta važnost dublje integracije Zapadnog Balkana sa energetskim tržištem Evropske unije. Region raspolaže značajnim energetskim potencijalima, ali je za njihovu punu valorizaciju neophodno ubrzati regulatornu harmonizaciju, prekograničnu saradnju i stvaranje povoljnijeg investicionog okruženja. U tom procesu, inicijative poput TEB Foruma imaju važnu ulogu jer stvaraju platformu za razmjenu znanja i pokretanje partnerstava.
Priredila: Milena Maglovski
Tekst je objavljen u Magazinu Energetskog portala ČISTA ENERGIJA
