Na globalnom nivou, Sarajevo se ubraja među gradove s najvišim nivoima zagađenja vazduha – a nalazi se u samom srcu Evrope. Do sada je prostorna raspodjela zagađujućih materija u vazduhu u Sarajevu bila uglavnom nepoznata, kao i njihovi izvori. Sada je Paul Scherrer Institute PSI, koristeći svoju mobilnu laboratoriju, prvi put pružio pouzdane podatke i otkrio uzroke visokog nivoa zagađenja.
Sarajevo, olimpijski grad iz 1984. godine, uvijek je spremno za obaranje rekorda – nažalost, i kada je riječ o zagađenju vazduhu. Tokom zime, vazduh iznad glavnog grada Bosne i Hercegovine u jugoistočnoj Evropi je još više zagađen česticama nego vazduh u kineskoj prestonici Pekingu. To je pokazao istraživački projekt SAAERO (Sarajevo Aerosol Experiment), u kojem su učestvovali istraživači iz osam zemalja. Pored Laboratorije za atmosfersku hemiju u PSI Centru za energiju i nauke o životnoj sredini, vodeću ulogu imali su i Univerzitet u Novoj Gorici (Slovenija) te Federalni hidrometeorološki zavod Bosne i Hercegovine.
Početkom 2023. godine, tim Andrea Prevota vozio je kroz Sarajevo i u roku od tri sedmice obavio 39 mjernih vožnji – kroz gusto naseljena stambena područja na padinama uske doline, duž glavnih saobraćajnica i u sam centar grada. U tu svrhu koristili su PSI-jev “smog-mobil”: kombi koji sadrži kompletnu mobilnu laboratoriju s najsavremenijim instrumentima za određivanje kvaliteta vazduha. Rezultati su sada objavljeni u časopisu Environment International.
– Ovim mobilnim mjerenjima smo po prvi put omogućili da se vidi gdje se javljaju posebno visoki nivoi zagađenja – kaže Prevot, koji vodi Laboratoriju za atmosfersku hemiju pri PSI-u. Dodaje da u nekim slučajevima postoje velike razlike između susjednih ulica.
Pročitajte još:
- Zagađenje vazduha godišnje odnese skoro 7 miliona života širom svijeta
- Nove mjere protiv zagađenja vazduha u Banjoj Luci i Sarajevu
- Vazduh opasan po zdravlje, Institut za javno zdravstvo RS izdao preporuke
Neujednačena raspodjela zagađenja u večernjim satima
Tokom dana, zagađenje česticama je u gradu raspoređeno prilično ravnomjerno. U večernjim satima koncentracije naglo rastu u pojedinim naseljima – posebno u stambenim područjima izvan centra. Tamo čak do 60 odsto organske komponente čestica potiče od peći na drva. PSI tim je takođe pronašao visoke koncentracije policikličnih aromatskih ugljikovodika, koji se smatraju kancerogenim.
Vzaduh je zagađen i u starogradskoj četvrti Baščaršija na istoku grada. Međutim, ove emisije ne potiču od grijanja na drva, već iz kuhinja brojnih restorana.
– Ovdje vam je stalno miris roštilja u nosu – kaže članica PSI tima i koautorica studije Katja Džepina. Postoji i jedna prednost za stanovnike: noću svjež vazduh ulazi u dolinu s istoka, pa nivo zagađenja brže opada nego na zapadnoj strani.
Sumpor-dioksid iz starih elektrana
Još jedan zagađivač vazduha je sumpor-dioksid. Osamdeset jedan odsto svih evropskih emisija ovog gasa potiče iz zapadnog Balkana – prvenstveno iz starih termoelektrana na ugalj koje datiraju još iz sovjetskog doba. Kada su istraživači PSI-a krenuli iz Ciriha sa svojom mobilnom laboratorijom, nivoi sumpor-dioksida bili su jedva mjerljivi. Međutim, čim su stigli u Bosnu i Hercegovinu na Balkanu, vrijednosti su naglo porasle i ostale visoke, posebno u dolinama u i oko Sarajeva.
Da bi se poboljšao kvalitet vazduha u Sarajevu, što više zgrada trebalo bi izolovati i priključiti na gasovod. To nije jednostavno svugdje, posebno na padinama, pa se brzo rješenje ne nazire. Pored gasa, čišći sistemi grijanja na pelet takođe bi mogli biti održivo rješenje.
Ovo ima ozbiljne posljedice po zdravlje. U međunarodnoj studiji objavljenoj prošle godine u časopisu Nature, u kojoj je učestvovao i Andre Prevot, istraživači su analizirali toksičnost specifičnih zagađivača vazduha. Nije važna samo količina čestica; ključni faktor je oksidativni stres u plućima, koji može pokrenuti respiratorne i kardiovaskularne bolesti te dovesti do prerane smrti. Već u toj studiji, Sarajevo je bilo na neslavnom prvom mjestu. Istraživači procjenjuju da bi smanjenje zagađenja vazduha za 50 odsto moglo spasiti 5.000 života godišnje u Bosni i Hercegovini.
Prevot preporučuje da se mjerenja kvaliteta vazduha na zapadnom Balkanu ujednače uspostavljanjem tzv. “supersite” lokacija. To su stalne mjerne stanice koje kontinuirano bilježe podatke o kvalitetu vazduha tokom više godina, čime se omogućava poređenje mjerenja.
– Regija je i dalje nedovoljno istražena – kaže Prevot.
U narednim mjesecima njegov tim planira djelimično popuniti ovu prazninu analizirajući dodatne podatke iz kampanje mjerenja provedene početkom 2023. godine. Istraživači žele, između ostalog, ispitati kako promjene koncentracije sumpor-dioksida utiču na hemiju atmosfere.
